Kırkgöz Köprüsü’nün kemerleri Akarçay geçişini nasıl anlatır?
Kırkgöz Köprüsü’nün bir bölümünü gösteren fotoğrafta dar bir kemer, iki yanındaki açıklıklarla aynı sırada durur. Fotoğrafı biraz ileriden çekilmiş bir kareyle yan yana koyunca açıklıkların aynı büyüklükte olmadığı anlaşılır. Bolvadin ilçe merkezinin dışında Akarçay’ı geçen bu yapıyı tanımak için kemer saymaktan daha iyi bir başlangıç, açıklıkların suyun üzerinden geçecek yolu nasıl taşıdığına bakmaktır.
Göz, ayak ve geçiş yolu
Köprünün gözü, iki taşıyıcı arasında açık bırakılan bölümdür. Yandan bakıldığında bu açıklığın üst çizgisini kemer belirler. Ayak ise üstteki yolun yükünü aşağıya ileten dolu kısımdır. Bu yüzden bir fotoğrafın altına “üç kemer ayağı görülüyor” yazmakla “üç göz görülüyor” yazmak farklı şeyler söyler. Bir uçta kıyı kadraj dışında kaldıysa açık bölümlerin sayısını fotoğraftaki taş kütlelerini sayarak bulmak da hatalı olabilir.
Kültür Portalı’ndaki yapı tanımına göre orta bölümde geniş ve sivri biçimli açıklıklar, uçlara gidildikçe daha küçük ve basık kemerler yer alır. Yapının üstünden çekilmiş bir görüntü bu farkı perdeleyebilir. Aynı doğrultudaki korkulukları takip eden göz, aşağıdaki açıklıkların genişliğini göremez. Kemer biçimini araştırırken yandan bir görünüş, üst geçişin sürekliliğini anlatırken de yol hizasına yakın bir fotoğraf işe yarar.
Kırk, altmış dört ve bugüne kalanlar
Köprünün adındaki sayı ile tarih anlatımında geçen sayıların hepsi aynı sorunun yanıtı değildir. İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü güney bölümünü Bizans dönemine, kuzey yönündeki uzatmayı ise Mimar Sinan’a bağlar. Kültür Portalı ilk yapıda kırk göz bulunduğunu, kuzeydeki eklerle sayının altmış dörde ulaştığını anlatır. Aynı kayıtta elli yedi açıklığın günümüze ulaştığı belirtilir. Bu son rakam yayımlanmış tespit olarak okunmalıdır. Yeni bir saha sayımının sonucu gibi aktarmak için tarihli güncel belge gerekir.
Buna göre “Kırkgöz” adı, bir ziyaretçinin bugün görebileceği açıklık sayısını vaat etmez. Eski bir kartpostalı incelerken kadraja giren kemerleri ayrı, yazılı kaynağın yapının bütünü için verdiği sayıyı ayrı not etmek daha açıklayıcıdır. Kartpostalda sekiz göz seçilmesi köprünün sekiz gözlü olduğunu göstermediği gibi diğerlerinin o tarihte yıkıldığını da kanıtlamaz.
Taş yüzeyin anlattıkları
Kaynaklarda köprüde bazalt, andezit ve mermerin yanı sıra daha eski yapılardan alınmış taşların kullanıldığı anlatılır. Devşirme malzeme denen bu parçalar, taşın kendisinin ve köprüdeki kullanımının farklı zamanlara ait olabileceğini gösterir. Örneğin yüzeyinde eski bir bezeme bulunan taşın fotoğrafı, bütün kemeri aynı döneme tarihlemek için tek başına yeterli olmaz. Parçanın yapıdaki yerini gösteren geniş kareyle yakından çekilmiş ayrıntıyı birlikte değerlendirmek gerekir.
Köprü çizimi hazırlayan biri için “göz”, “kemer” ve “ayak” sözcükleri de farklı sayım sonuçları doğurabilir. İki açıklığın arasında ortak bir taşıyıcı vardır. Bir fotoğrafın ortasındaki üç açıklığı ayrı ayrı işaretleyip aralarındaki taşıyıcıları başka renge boyadığınızda neden aynı sayının çıkmadığı anlaşılır. Fotoğrafın sınırı bir kemerin ortasından geçiyorsa onu tam bir açıklık diye toplamınıza eklemeyin. Görüntüyü yalnız fotoğrafta görünen kısım için sayın, envanter bilgisini ayrı verin. Böylece genişletmeye ilişkin tarihsel kaydı kendi fotoğrafınızdan çıkarılmış yeni bir ölçüm gibi sunmamış olursunuz.
Kuzeydeki eklerle ilişkilendirilen namazgâh ve suya inen merdiven de geçişin yalnız karşı kıyıya varmakla sınırlı olmadığını düşündürür. Biri yol üzerinde durmaya, diğeri su düzeyine erişmeye imkân veren iki farklı düzenlemedir. Aile arşivindeki bir Kırkgöz görüntüsünü tanımlarken bu ayrıntılardan hangisinin gerçekten seçilebildiğini yazın. “Yolun yanındaki basamaklar” gözlemdir. Basamakların hangi onarım evresine ait olduğu ise fotoğrafın yanında envanter kaydını da gerektiren bir bilgidir.
Bolvadin’deki Kırkgöz Köprüsü’nün kemer dizisi ve üzerinden geçen yol. Görsel: Abdurrahmançetin · Kırkgöz köprü.jpg · CC BY-SA 4.0.
