Bolvadin’deki bir çeşmenin kitabesi nasıl okunur?
Bolvadin’de bir çeşmenin önündeki taş levhayı fotoğrafladığınızda, elinizde birbirinden farklı üç bilgi olabilir. Fotoğraf yazının nerede durduğunu gösterir; envanter kaydı araştırmacının hangi eseri tanımladığını söyler; yazının okunuşu ise harflerin ve tarih ifadesinin çözümüne dayanır. Akçeşme bu ayrımı somutlaştırır. Kültür Portalı’ndaki kayıtta dikdörtgen bir niş, içinde oval mermer levha ve aşağıda su olukları anlatılır. Bunlardan ilk önce yerleşim düzenini karşılaştırmak, okunması zor bir satıra tahminde bulunmaktan daha sağlam bir başlangıçtır.
Fotoğrafa açıklama hazırlıyorsanız yüzeyin genel görünüşünü levhanın yakından çekiminden ayrı saklayın. Yakın görüntü harflerin biçimini gösterebilir ama levhanın hangi çeşmeye ait olduğunu tek başına açıklamayabilir. Genel karede nişin kenarları, levhanın konumu ve olukların yeri birlikte görülebiliyorsa kimlik karşılaştırması daha kolaydır. Çekim bir kısmını dışarıda bırakmışsa bunu not edin. Kadraja girmeyen bir parça için “yapıda yok” yazmak, fotoğrafın sınırını eser hakkında bir iddiaya dönüştürür.
Tarihin önündeki harf
Akçeşme kaydında kitabe için H. 1261 bilgisi yer alır. Tarihi bir deftere geçirirken baştaki H. işaretini de koruyun. Bu ifade Hicri takvime işaret eder; 1261’i doğrudan Miladi bir yıl gibi yazmak aynı bilgiyi başka bir zamana taşır. Elinizde yalnız yıl varsa ay ve gün eklemeyin. Bir çeviri veya dönüştürme yapılacaksa hangi takvimin kullanıldığını ve dönüştürmenin hangi kaynağa dayandığını ayrıca belirtmek gerekir.
Aynı envanter metninde koruma kararının tarihiyle de karşılaşabilirsiniz. Bir tarihin yanında karar numarası, kurul adı veya tescil bilgisi varsa söz konusu tarih kitabenin yazıldığı anı anlatmaz. Kâğıtta iki ayrı satır açmak yeterlidir. İlkine “kitabede kayıtlı tarih”, ikincisine “envanter veya kurul işlemi” yazın. Bu basit ayrım bir yapının tarihi üzerine çalışan başka birinin, belgenin düzenlenme yılını inşa yılı diye aktarmasını önleyebilir.
Harfi görmekle anlamını açıklamak
Bir yazıyı günümüz harflerine aktarmak ile bugünkü Türkçeyle anlamını vermek de farklı işlemlerdir. Birincisinde satır düzeni, okunamayan harf veya eksik bölüm önemlidir. İkincisinde ise anlamı anlaşılır biçimde anlatmaya çalışırsınız. Örneğin parlamanın örttüğü son kelimeyi, cümleyi tamamlıyor diye tahmin edip temiz metnin içine yerleştirmeyin. Fotoğraftan okunamayan yerde boşluğu belli edin; envanterden yararlandıysanız hangi okumanın oradan alındığını gösterin.
Bir aile fotoğrafını kataloglayan kişi için her satırı çözmek şart değildir. “Bolvadin Akçeşme olarak kaydedilen yapıda niş içindeki oval levha” gibi bir açıklama, görüntü gerçekten bu özellikleri gösteriyorsa, ilerde yapılacak araştırmaya başlangıç sağlar. Yanına yazının tamamının bu kareden okunamadığını ve hangi envanterle karşılaştırıldığını ekleyebilirsiniz. Başka bir çeşme fotoğrafı bulunduğunda ayrım, yalnız dosya adındaki yer adına bağlı kalmaz.
Bir kitabenin kopyasını karşılaştırırken ters çevrilmiş görüntü ihtimaline de bakılabilir. Bir aile albümündeki tarama aynalanmışsa levhanın sağında diye not edilen bir çatlak başka kopyada solda görünür. Yazı yönü ve çeşmenin genel görünüşü birlikte denetlendiğinde bunun yeni bir levha sanılmasının önüne geçilebilir. Görüntüyü döndürmek veya okunabilirliği artırmak için aydınlatmak gerekiyorsa özgün dosyayı saklayıp işlenmiş kopyayı başka adla kaydedin. Sonradan yapılan değişikliğin yazıtta mı, taramada mı olduğunu ancak iki dosya karşılaştırılarak anlayabilirsiniz.
Taramayı tarihine göre adlandırıyorsanız dosya adındaki tarihin çekim tarihi mi, kitabenin tarihi mi olduğunu yazın.
Sonradan eklenmiş olabilecek bir parça için tarih vermeden önce dayanak arayın. Bir levhanın çevresinden daha açık renk görünmesi onarım tarihi sayılmaz; ışık, taşın yüzeyi veya çekimin koşulları da görünümü değiştirebilir. Envanter belirli bir müdahale kaydediyorsa ona atıf yapılabilir. Böylece arşiv açıklaması taşın görünüşünü, yazıdan edinilen bilgiyi ve sonradan belgelenen işlemi okurun ayrı ayrı değerlendireceği biçimde korur.

Afyonkarahisar içinde Bolvadin ilçesi. Harita yazıda anılan yapının ya da adresin kesin konumunu işaretlemez. Görsel: Batuhan duz · Afyonkarahisar location Bolvadin.png · CC BY-SA 4.0.




